Kako prepoznati multipli mijelom?

Multipli mijelom predstavlja malignu bolest koštane srži koja nastaje usled različitih genetskih mutacija u plazma ćelijama, pri čemu dolazi do njihovog nekontrolisanog umnožavanja i potiskivanja ostalih ćelijskih loza u koštanoj srži.

Plazma ćelije ili plazmociti predstavljaju specijalizovane B limfocite čija je osnovna uloga proizvodnja imunoglobulina, proteina koji pre svega učestvuju u zaštiti organizma od infekcija. U slučaju pojave mutacija, dolazi do umnožavanja malignog klona koji proizvodi disfunkcionalne imunoglobuline (paraprotein) koji su odgovorni za deo kliničke slike bolesti.

Učestalost multiplog mijeloma u Srbiji

Multipli mijelom je drugi najčešći hematološki malignitet. U Srbiji se svake godine dijagnostikuje 500 novih slučajeva, pri čemu je oko 40% obolelih mlađi od 65 godina.

Prestavlja multifaktorijalnu bolest, odnosno postoji više razloga i uzroka za nastanak ovog oboljenja koji u stvari deluju sinergistički.

Ko je u riziku od multiplog mijeloma?

Rizične grupe su:

• starije osobe preko 60 godina,
• pol- nešto je češći kod muškaraca,
• porodična istorija- rođaci češće oboljevaju,
• gojaznost,
• izloženost toksinima i zračenju,
• hronične upalne i autoimune bolesti,
• prisustvo stanja koje se zove monoklonska gamapatija neodređenog značaja (MGUS) koja kod određenog procenta pacijenata može progredirati u mutlipli mijelom.

Koji su prvi simptomi na koje pacijenti često ne obrate pažnju?

• Najčešći prvi simptomi su tup uporan bol u kičmi, karlici ili rebrima koji najčešće bude shvaćen kao obična kostobolja ili išijas, te se pacijenti kasno jave hematologu.
• Zatim malaksalost, opšta slabost- zbog anemije.
• Gubitak u telesnoj težini.
• Česte infekcije.

Kako razlikovati „običan“ bol u leđima od bola koji zahteva hematološku obradu?

Bol u sklopu multiplog mijeloma je tup, uporan, ne prolazi u miru, traje nedeljama ili mesecima najčešće je lokalizovan u rebrima, kičmi I karlici.

U suštini svaki bol u kostima koji ne prolazi posle kraćeg vremena spontano ili na medikamentoznu terapiju antireumaticima zahteva dalju obradu u pravcu mijeloma.

Koje laboratorijske analize mogu probuditi sumnju na multipli mijelom?

Osnovu kliničke slike multiplog mijeloma čine takozvani CRAB kriterijumi (C- calcium, R- renal impairment, bubrežno oštećenje, A. anemija, B- bone, koštane lezije ).

Anemija u krvnoj slici je često prisutna, ali sama krvna slika nije dovoljna zbog čestih anemija različitog porekla. Osnovne biohemijske analize koje bude sumnju na multipli mijelom uključuju narušenu bubrežnu funkciju (povišeni kreatinin i urea), ukupni proteini (najčešće povišeni), albumini (najčešće sniženi), povišen serumski kalcijum

Kako danas izgleda dijagnostički put pacijenta – od prve sumnje do potvrde dijagnoze?

Postavljanje dijagnoze multiplog mijeloma nije lak zadatak, što je i razlog dugog puta do dijagnoze. Po postavljanju sumnje na osnovu kliničke slike I osnovne laboratorije, pacijent se upućuje hematologu.

U širim biohemijskim analizama najčešće postoji povšena vrednost jednog od imunoglobulina uz snižene ostale ili svi sniženi (imunopareza). Potom se radi elektroforeza I imunofiksacije kojom se identifikuje tačan paraprotein I njegova koncentracija u krvi I urinu. Najvažniji kriterijum za dijagnozu jeste biopsija koštane srži I patohistološka analiza uz detekciju mutacija genetskim metodama (FISH) bitnih za prognozu bolesti I lečenje

Šta znači kada kažemo da je multipli mijelom „hronična, ali kontrolabilna bolest“?

Današnji literaturni podaci navode oko 15% izlečenih slučajeva multiplog mijeloma. Međutim u većini slučajeva to nije moguće, te je primarni cilj postizanje hroniciteta bolesti uz očuvanje životnog veka pacijenta I kvaliteta života. Odnosno primarni ciljevi su postizanje remisija bolesti (nestanak znakova bolesti), odložiti relaps (povratak bolesti) što je moguće duže I produžiti život uz dobar kvalitet života.

Koje su savremene terapijske opcije danas dostupne pacijentima?

U svetu terapija multiplog mijeloma svake godine napreduje, sa više od 15-20 različitih lekova registrovanih za lečenje ove bolesti. U Srbiji nažalost nemamo sve dostupne lekove, ali nismo bez opcija koje uključuju I najmodernije terapije.

Lečenje mijeloma podrazumeva ciljanu terapiju inhibitorima proteozoma (Bortezomib, Karfilzomib, Iksazomib), imunomodulatornu terapiju (Talidomid, Lenalidomid, Pomalidomid), monoklonska antitetela (Daratumumab), pa i najmodernije terapije poput bispecifičnih antitela (Teclistamab, Elranatamab). Važno je napomenuti da se ovi lekovi ne koriste samostalno već u kombinacijama odnosno tripletima (tri leka odjednom) ili još bolje kvadripletima (četiri leka odjednom). Različite se kombinacije koriste u zavisnosti od linije lečenja spram indikacija.

Kada se razmatra transplantacija matičnih ćelija i za koga je ona namenjena?

Transplantacija matičnih ćelija je indikovana za pacijente mlađe životne dobi ispod 70 godina, dobrog opšteg stanja, bez značajnijih komorbiditeta. Za visokorizične pacijente sa posebno agresivnim formama bolesti preporučuje se takozvana tandem transplantacija (dve transplantacije). Transplantacija kod bolesnika obolelih od multiplog mijeloma je autologa transpalantacija odnosno podrazumeva uzimanje I vraćanje matičnih ćelija koštane srži od samog pacijenta. Predstavlja konsolidacionu terapiju nakon inicjalnog lečenja tripletima ili kvadripletima.

Koliko je važno rano postavljanje dijagnoze za prognozu bolesti?

Rano postavljanje dijagnoze značano poboljšava prognozu jer sprečava oštećenje bubrežne funkcije i kostiju i omogućava početak terapije pre pojave komplikacija.

Kako multipli mijelom utiče na kvalitet života pacijenata i šta je najvažnije u njihovoj svakodnevnoj podršci?

Multipli mijelom predstavlja socio-ekonomski problem, s obzirom da 40% slučajeva zahvata mlađe od 60 godina odnosno radno sposobnu populaciju. Nije samo problem bolesnika nego I cele porodice, jer ako se ne leči na vreme I bolest progredira dovodi do teških koštanih lezija, patoloških fraktura I pojave invaliditeta. U lečenju jako je bitna podrška od strane porodice I obavezno se preporučuje saradnja sa udruženjem obolelih od multiplog mijeloma.

Koje su najčešće zablude koje pacijenti imaju kada čuju ovu dijagnozu?

• Jedna od najčešćih zabluda je da je to akutna leukemija. Multipli mijelom imamo potpuno drugačiji tok i prognozu.
• Nema terapije- ima više od 20 lekova.
• Smrtna presuda- za razliku od ranijeg proseka preživljavanja od 2-4 godina, danas je medijana preživljavanja više od 10 godina.
• Krivica- pacijenti misle da su živeli pogrešno, loše se hranili, stres međutim uzrok bolesti je multifaktorijalan I ne zna se zašto tačno nastaje.
• Loš kvalitet života- danas pacijenti koji se leče na vreme sa modernim terapijama imaju minimalno narušen kvalitet života.